Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στη διάσωση και ανάδειξη ενός από τα σημαντικότερα νεότερα μνημεία της Καλύμνου, του Αρχοντικού Βουβάλη, μέσω έργου αποκατάστασης και επανάχρησης προϋπολογισμού 1.350.000 ευρώ. Το έργο εντάχθηκε στο Περιφερειακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης Νοτίου Αιγαίου 2021-2025 και αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026. Μετά τη διάσωση και ανάδειξή του, το μνημείο, διώροφο κτίσμα με επιπλέον υπερυψωμένο όροφο στο κέντρο της κύριας όψης, θα αποδοθεί για επανάχρηση στην τοπική κοινωνία και στους επισκέπτες του νησιού. Πιστό αντίγραφο του αρχικού κτηρίου αποτελεί το παρακείμενο οίκημα της ίδιας οικογένειας, που σήμερα λειτουργεί ως βρεφονηπιακός σταθμός.
Το οίκημα χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα ως προικώο της Αικατερίνης Πελεκάνου, συζύγου του Νικόλαου Βουβάλη, ο οποίος το ανακαίνισε το 1894. Το κτίσμα διαθέτει μοναδικά μορφολογικά και διακοσμητικά χαρακτηριστικά, πρωτόγνωρα για ιδιωτικό κτίσμα του νησιού, με νεοκλασικά στοιχεία ανάμικτα με λαϊκά, αντιπροσωπευτικούς χώρους στο ισόγειο και αυξημένους ιδιωτικούς χώρους στον όροφο, στοιχεία που υποδηλώνουν το κύρος και την εξέχουσα θέση του ιδιοκτήτη στην κοινωνικοοικονομική δομή του νησιού.
Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Στρατηγική προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί η προστασία και η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών του Αιγαίου. Διαχρονικά, η αιγαιακή πολυνησία έχει υπάρξει κοιτίδα και σταυροδρόμι πολιτισμών, διαμορφώνοντας μια μοναδική ταυτότητα, την οποία οφείλουμε να διαφυλάττουμε και να αναδεικνύουμε. Στην Κάλυμνο, τόπο με ιδιαίτερο ιστορικό και αρχιτεκτονικό αποτύπωμα, η μνήμη, η παράδοση και η νεότερη πολιτιστική κληρονομιά συνυπάρχουν δημιουργικά. Το Αρχοντικό Βουβάλη, χαρακτηρισμένο από το 1972 ως έργο τέχνης, ενταγμένο στον κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο της Πόθιας, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής νησιώτικης αστικής αρχιτεκτονικής, που ήκμασε στην Κάλυμνο, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Το επιβλητικό διώροφο κτήριο, συνδυάζοντας νεοκλασικά και άλλα ιδιαίτερα μορφολογικά στοιχεία, συνδέεται άρρηκτα με την οικονομική και κοινωνική άνθηση της Καλύμνου τη συγκεκριμένη περίοδο και με την ιστορία της οικογένειας Βουβάλη, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην πρόοδο και την ανάπτυξη του νησιού, μέσω του εμπορίου σφουγγαριών. Με την ολοκλήρωση του έργου της αποκατάστασης και της ανάδειξης του Αρχοντικού, διασώζουμε ένα εμβληματικό μνημείο. Ταυτόχρονα δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για την επανέκθεση της αυθεντικής οικοσκευής, με κειμήλια που βρίσκονται στο εσωτερικό του Αρχοντικού αντίκες, έπιπλα εποχής και στοιχεία που αντανακλούν την αστική ζωή της εποχής. Επενδύουμε σε ένα έργο που προστατεύει τη νεώτερη πολιτιστική κληρονομιά της Καλύμνου, αποδίδοντας συγχρόνως ένα ζωντανό μνημείο στους κατοίκους και στους επισκέπτες της».
Το Αρχοντικό διαμορφώθηκε μέσα από τέσσερις οικοδομικές φάσεις. Η πρώτη χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν το κτίσμα ήταν μικρότερο, με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, ακολουθώντας την τυπολογία των διώροφων διπλών σπιτιών του νησιού· στο ισόγειο βρίσκονταν το «καθημερινό» και ο «κρέββατος» για ύπνο, ενώ αριστερά του διαδρόμου ήταν το σημερινό «Γραφείο Βουβάλη» και η κουζίνα, που επικοινωνούσε με το υπόγειο αποθηκευτικών χώρων, με τα υπνοδωμάτια και την επίσημη «σάλα» στον όροφο. Η δεύτερη οικοδομική φάση πραγματοποιήθηκε το 1894, υπό την επίβλεψη του Κερκυραίου αρχιτέκτονα Αλεξάνδρου Ανδρέη, και αποτέλεσε τη σημαντικότερη μετατροπή του οικήματος, με ριζικό ανασχεδιασμό της αρχιτεκτονικής έκφρασης που συνδύασε στοιχεία κλασικισμού, αναγέννησης και νεομπαρόκ με τοπικά παραδοσιακά χαρακτηριστικά, διατηρώντας τη βασική λειτουργική οργάνωση της κατοικίας. Η μνημειακή κύρια όψη, οι μαρμάρινοι εξώστες, τα χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα, τα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία και η ιδιαίτερη εσωτερική διαρρύθμιση συνθέτουν το αρχιτεκτονικό σύνολο που μετέτρεψε το «τρίπτυχο σπίτι του Πελεκάνου» στο σημερινό «Αρχοντικό Βουβάλη».
Η εκτεταμένη αυτή ανακαίνιση δεν υπαγορεύτηκε από λειτουργικές ανάγκες ή την επιδίωξη κοινωνικής προβολής του ιδιοκτήτη, αλλά συνδέθηκε με ένα σημαντικό εθνικό γεγονός: την επικείμενη επίσκεψη και φιλοξενία του Ελευθερίου Βενιζέλου στην οικία της οικογένειας Βουβάλη, στην τότε υπό οθωμανική κυριαρχία Κάλυμνο. Ακολούθησαν δύο ακόμη οικοδομικές φάσεις: η τρίτη περιελάμβανε την προσθήκη υπνοδωματίου στον δεύτερο όροφο, ενώ η τέταρτη, το 1938, αφορούσε την κατασκευή βοηθητικών κτισμάτων με αποθήκη, κουζίνα, χώρους υγιεινής και φωτογραφικό θάλαμο, διαμορφώνοντας τη σημερινή μορφή του συγκροτήματος.
Μετά τον θάνατο της Αικατερίνης Πελεκάνου, το 1956, το Αρχοντικό περιήλθε στη δικαιοδοσία του μοναστηριακού «Ιδρύματος Ελέους», το οποίο στη συνέχεια το δώρισε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, με τον όρο να λειτουργήσει ως Μουσείο. Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης και επισκευής, και το 1981 ολοκληρώθηκε η μετατροπή του σε Μουσείο, με όσα αντικείμενα της οικογένειας είχαν απομείνει. Το 2013 το κτήριο υπέστη σοβαρές ζημιές από κεραυνό και πλημμύρα, γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της λειτουργίας του.
Το σημερινό έργο αποκατάστασης αποσκοπεί στη δομική θωράκιση του μνημείου, στη διατήρηση της αυθεντικότητάς του και στην ανάδειξή του, με γνώμονα τις αρχές του Χάρτη της Βενετίας και τον μελλοντικό του ρόλο ως τμήμα του μουσειακού συνόλου της Καλύμνου. Οι προτεινόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την αποκατάσταση των λιθοδομών, τη συντήρηση του ξύλινου και μεταλλικού φέροντος οργανισμού, την αντιμετώπιση της υγρασίας και των φθορών, την προστασία και ανάδειξη όλων των μορφολογικών και διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και τον εκσυγχρονισμό των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και συστημάτων πυροπροστασίας. Παράλληλα, η λειτουργική αναδιοργάνωση του περιβάλλοντος χώρου και η οργανική σύνδεση του αρχοντικού με το γειτονικό Αρχαιολογικό Μουσείο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την πλήρη επανάχρησή του, διασφαλίζοντας τη μακροχρόνια προστασία και τη δυναμική ένταξή του στην πολιτιστική ζωή της Καλύμνου.
Παράλληλα αποκαθίστανται τα ιστορικά, αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του Αρχοντικού, με εργασίες συντήρησης στα εξωτερικά και εσωτερικά επιχρίσματα, τον ζωγραφικό διάκοσμο, τις τοιχογραφίες και τις ιστορικές χάρτινες ταπετσαρίες, καθώς και στα ξύλινα, μεταλλικά, λίθινα, κεραμικά και τσιμεντένια στοιχεία, τα βικτωριανά τζάκια και τον λοιπό κτηριακό διάκοσμο. Οι επεμβάσεις περιλαμβάνουν καθαρισμούς, στερεώσεις, απομάκρυνση ασύμβατων μεταγενέστερων προσθηκών, συμπληρώσεις με συμβατά υλικά και αισθητική αποκατάσταση, με μέτρα προστασίας κατά τη διάρκεια των αναστηλωτικών εργασιών, ώστε να διασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή διατήρηση του αυθεντικού υλικού και η μακροχρόνια προστασία του μνημείου.
